tekst

i zdjęcia: Wojciech Dąbrowski © 

Pomysł był

dość niecodzienny: polecieć samolotem “Aerofotu” do Buenos Aires w Argentynie

i potem drogą lądową dotrzeć aż na drugą stronę kontynentu – do Limy w Peru.

Stamtąd samolotem miałem wracać przez Kubę do Europy.  Samotnie, bez większych

kłopotów przejechałem Argentynę i spory szmat Brazylii. I dopiero teraz zaczęły się

przysłowiowe “schody”. Bo ciągnącą się tysiącami kilometrów zachodnią

granicę Brazylii przecina tylko jedna nitka komunikacji lądowej – linia kolejowa

biegnąca do boliwijskiego miasta Santa Cruz. Ktoś kto w tym miejscu chce się

przedostać na zachodnie wybrzeże nie ma po prostu wyboru. Wizę w konsulacie Boliwii

otrzymałem na poczekaniu. Przez brazylijskie miasto Corumba dotarłem do granicy. Dalej,

za rzeką Paragwaj, zaczynały się prawdziwe peryferie Ameryki…

gdy mu tłumaczę, że nie mogę czekać trzech dni na następny odjazd. 

Zdesperowany wyciągam w końcu zredagowane po hiszpańsku zaświadczenie o współpracy z

redakcją. Efekt jest natychmiastowy.  Po chwili “el senior periodista”

otrzymuje bilet pierwszej klasy na całą podróż, która ma potrwać 20 godzin. 

Pierwsza klasa nie grzeszy komfortem. Wagon nie jest dzielony na

przedziały, a między rzędami nagrzanych słońcem, parzących ceratowych siedzeń

pozostaje diablo mało miejsca na moje długie nogi. – Cafe caliente!
Pigoleses! –

przed odjazdem przewala się przez zatłoczony wagon fala przekupniów, oferujących

brazylijskie cukierki, kawę, papierosy na sztuki, owoce oraz cziczę, popularny napój

przyrządzany drogą fermentacji z kukurydzianego ziarna. Ruszamy. Do Santa Cruz blisko

650 kilometrów…

W miarę upływu

godzin poznaję kolejne atrakcję podróży – przekraczające wszelkie normy boczne

kołysanie wagonu, tłok i zaduch. – Billetes, por favor! – spocony konduktor z

trudem przepycha się przez tłum. Dziesiątki ludzi jadą bez biletu za łapówkę

inkasowaną jawnie i bez skrupułów przez obsługę pociągu. Dla Boliwijczyków,

wracających z Brazylii, prawdziwym postrachem jest jednak aduana – kontrola

celna. Ekipy energicznych celników w cywilu – ale z bronią – przeczesują pociąg na

każdej większej stacji, pobierając od podróżnych bez pokwitowania spore sumy, w

zależności od rozmiarów bagażu. Mój wypłowiały plecak na szczęście nie budzi ich

zainteresowania.

Po cichu mówi

się także, że panowie zamieszkujący wille pod palmami bogacą się na handlu białym

proszkiem. W tym kraju bardzo słabej i często zmieniającej się władzy rządzi

pieniądz i narcos, producenci narkotyków, którzy – jak podała jedna z argentyńskich

gazet – mają w dżungli dla obrony swych interesów 5000 uzbrojonych ludzi.

Mimo wszystko

mam szczęście. W biurach dwóch kolejnych kompanii autobusowych oświadczono mi, że ich

flota (tak nazywa się tu potocznie autokary) nie kursuje ze względu na złe warunki

drogowe. Ale w kompanii „Unificado” dostałem jeden z ostatnich biletów do

Cochabamby.

Przerobiony z

ciężarówki autobus rusza w trasę o czwartej po południu. Wszystkie miejsca zajęte, a

mimo to kierowca zabiera jeszcze kilku “łepków”. Pędzimy raźnie asfaltową

szosą aż do zwalonego mostu na rzece Pirai. –Zniosło go dwa lata temu, będziemy

forsować rzekę w bród!. Dobrze że woda jest niska, bo czasem przychodzi czekać na

przeprawę i kilka dni! – informuje sąsiad. Dwa szeregi opłaconych wyrostków

stojących po uda w wodzie wyznaczają najpłytsze miejsce. Poniżej tkwią na wpół

zanurzone wraki autobusu i ciężarówki. Ci widocznie przeszarżowali…

Po przeciwnej

stronie rzeki szosa zamienia się w terenową szutrówkę, wspinającą się dnem

głębokiego wąwozu. Spracowany silnik rzęzi na stromych podjazdach. Część wąskiej

półki, którą jedziemy, osunęła się do rzeki i droga jest coraz węższa. Stajemy,

pasażerowie wysiadają. – Gringo, vamos! – wołają w końcu i na mnie, jedynego w

wozie Europejczyka. Patrzę z niepokojem, jak samochód obciążony stertą bagaży na

dachu, przyklejony niemal do skalnej ściany kołysze się niebezpiecznie w koleinach na

krawędzi urwiska. Uff! Przejechał!

Przy ostatnich

promieniach gasnącego słońca sycę oczy pięknem górskiego pejzażu. O zmroku kolejny

postój. – Gringo, vamos!   W świetle reflektorów widzę górski strumień rozlany w

grzęzawisko kilkumetrowej szerokości. Próbujemy przeskakiwać po kępach trawy i po

kamieniach. Nie wszystkim się to udaje. Na szczęście sam wóz bez większych kłopotów

forsuje błoto. Znów jedziemy! Ile jeszcze takich przygód w drodze do Cochabamba?

Gringo szuka koki

Przy

nazwie Cochabamba zanotowałem dwie inne: Los Portales i La Cancha. – Senior, czy to

daleko? – pytam ciemnowłosego chłopaka z łatami na spranych dżinsach, bo plan miasta

jest nieosiągalny. Chłopak prowadzi mnie za rzekę, w której Indianki piorą kolorową

bieliznę. Za artystycznie kutymi kratami, w ogrodzie pełnym egzotycznych drzew i

obsypanych kwieciem krzewów bieleje Los Portales – pałac Simona Patinio, króla

boliwijskiej cyny.         

Przez ponad dwieście lat boliwijskie złoża srebra stanowiły główne źródło

dochodów z kolonii hiszpańskich w Południowej Ameryce. Do ciężkiej pracy w kopalniach

wykorzystywano miejscową ludność. W końcu XIX wieku, gdy wyczerpujące się zasoby

srebra straciły na znaczeniu, jeden z boliwijskich urzędników zatrudnionych w

górniczym przedsiębiorstwie zwrócił uwagę na fakt występowania w złożach także

znacznych ilości cyny.

Obrotny i

pozbawiony skrupułów klerk założył własną firmę, a zbiegło się to ze wzrostem

światowego zapotrzebowania na cynę. Nazywał się Simon Patinio i był rodowitym

Boliwijczykiem. Nie przeszkodziło mu to w bezwzględnym wykorzystywaniu swych ziomków,

zatrudnionych w należących do niego przedsiębiorstwach. Wielka fortuna „cynowego

króla” wyrosła z ludzkiej krzywdy i nieludzkiego wyzysku. W Cochabambie wybudował

Patinio nowobogacką siedzibę na miarę swych ambicji. Gdy zmarł za granicą, rodzina

przekazała pałac społeczeństwu.

Pałacowe

wnętrza zawierają niezbyt szczęśliwe połączenie różnych stylów. Kopie

francuskiego malarstwa, chińskie smoki i arabskie mozaiki. Kararyjskie marmury i

miniaturę Petit Trianon w ogrodzie. Dowody bogactwa i pychy, ale także kiepskich gustów

i intelektualnego ubóstwa dawnego właściciela.

Na skraju bazaru

rozłożyły się garkuchnie. Dalej kwartał szewców, krawców, fryzjerów… W osobnej

uliczce siedzą guślarki. Oficjalnie Boliwia jest krajem katolickim, ale jednocześnie

ludność praktykuje wierzenia, które przetrwały tu z czasów prekolumbijskich. Przede

wszystkim kult Pachamamy, Matki Ziemi. W kramach guślarek kupuje się magiczne zioła i

proszki, zaklęcia i przybory do dziwnych praktyk. Jest klient! Podglądam jak stara

kobieta wsypuje na papierowy talerzyk garstkę ryżu, kilka kukurydzianych ziaren,

cukierek i starte zioła. Do tego wszystkiego wkłada plastykową płytkę z odciśniętą

sylwetką lamy. Przypuszczalnie klientowi zależy na pomyślnym rozwoju stada. Na innych

magicznych płytkach precyzujących intencje dostrzegam dom, stół, trupią czaszkę. Co

to znaczy? Pomarszczona babcia milczy. Może nie rozumie, a może uważa, że gringo nie

powinien znać jej sekretów.

Najwyżej położona

stolica świata

Szum w głowie. Gdzie ja jestem? 

Aha, w hotelu obok stacji. „La Paz jest najwyżej położoną stolicą świata, ze

względu na niską zawartość tlenu w powietrzu większość cudzoziemców po

przyjeździe przechodzi soroche – chorobę wysokości. Konieczna kilkudniowa

aklimatyzacja.   “W tym okresie oszczędzaj siły, spaceruj mało i powoli, nie pal i

nie pij alkoholu. Zalecana bardzo lekka dieta!” – przypominam sobie

dobre rady z

przewodnika.

Dieta dietą,

ale od wczorajszego ranka praktycznie nic nie jadłem. Ziemia na stromej brukowanej kocimi

łbami ulicy zdaje się kołysać pod stopami. Szukając sklepu, przemierzam kilka

przecznic. Ale w mieście dzieje się coś dziwnego: ruch na ulicach minimalny, sklepy

zamknięte, ludzie zebrani na rogach ulic dyskutują o czymś z ożywieniem.     – Pardoneme, senior!

– łapię za rękę jakiegoś jasnowłosego przechodnia. – Nic pan nie wie? W nocy

rząd ogłosił kolejną 300-procentową dewaluację pieniądza i podwyżkę cen

podstawowych artykułów. Związki ogłosiły strajk generalny, dlatego nie działa

komunikacja i wszystko jest pozamykane. Nie ma możliwości wyjazdu z miasta, ale

zamieszek niech się pan nie obawia, takie wydarzenia to u nas codzienność!

blisko dwieście lat historii niepodległej Boliwii zanotowano ponad 180 przewrotów,

zamachów stanu, mniejszych i większych, najczęściej bezkrwawych rewolucji. Zacofanie

gospodarcze kraju, brak konsekwentnej polityki kolejnych ekip rządzących,

niewyobrażalna korupcja i słabość władzy sprawiają, że Boliwia jest wciąż jednym

z najbiedniejszych krajów Ameryki Łacińskiej. Cenę takich zmian jak dzisiejsza płacą

oczywiście najubożsi – tacy jak te Metyski z niemowlętami przytroczonymi na plecach i

ich mężowie rozglądający się za jakąkolwiek dorywczą pracą.

Dostać coś do

jedzenia! Zarówno restauracje jak i uliczne krany nie funkcjonują. Otworzą je zapewne

za kilka dni, gdy ustabilizują się nowe, korzystne ceny. Tylko siedzące na

krawężnikach Indianki wyłożyły na chustkach tunas – owoce kaktusów. 

Próbowałeś?  Po obraniu kolczastej skórki nadgryzasz słodkawy, wodnisty

miąższ. Przyciskasz go językiem do podniebienia i w ustach pozostaje ci kilka tuzinów

drobnych pestek. Trudno się tym najeść! Co robić?  Wyszukuję w notatniku

zapisany w Warszawie numer nie znanego mi człowieka. – Halo, senior Nowak?…

Kilkukilowy,

wysoki bochen jest okrągły – pulchny i pachnący.       

–Prawda, że taki jak w Polsce? – Henryk, choć urodzony na obczyźnie,

doskonale mówi po polsku. – Sam wygniatałem ciasto!  Dziwny to kraj, w którym

manager handlowego banku musi w potrzebie umieć zastąpić piekarza. – Jedz

bracie!  Na szczęście mam jeszcze w zapasie pół worka mąki!

Osią stolicy

jest ulica Santa Cruz, przy której zgrupowane są wieżowce hoteli, banków i wielkich

firm. Arteria ta kończy się na placu przed kościołem San Francisco. Barwny tłum

śniadolicych kobiet w filcowych melonikach odpływa sprzed kościoła w górę ulicami

Sagarnaga i Graneros – w kierunku bazaru Mercado Negro.

Zejście w dół

i znów kolejną ulicą w górę. Spacer po mieście to nieustanna wspinaczka. Na placu

Murillo, przed pałacem prezydenckim stoją na posterunkach gwardziści w białych

spodniach i czerwonych kubrakach. – Nie wolno fotografować, sytuacja jest wyjątkowa!

– sierżant jest nieustępliwy. Sytuacja jest rzeczywiście wyjątkowa – ze stolicy

można się wydostać tylko autostopem.

Tajemnicze Tiahuanaco

Z La Paz do

punktu granicznego nad Jeziorem Titicaca jest niewiele ponad sto kilometrów szutrowej

drogi, którą miejscowi dumnie nazywają fragmentem drogi panamerykańskiej. Nisko

zawieszony osobowy wóz może mieć kłopoty ze sforsowaniem w bród zdarzających się na

trasie strumieni i rzeczek. Jedziemy. Po drodze czeka mnie jeszcze jedna atrakcja

turystyczna: ruiny Tiahuanaco.

Zanim w Ameryce

Południowej rozwinęła się kultura Inków, na terenie dzisiejszej Boliwii i Peru

istniała cywilizacja ludów Ajmara. Niewiele o niej wiemy, gdyż jej twórcy nie używali

pisma. Na podstawie wykopalisk udało się ustalić, że państwo Ajmarów egzystowało

przez blisko 2 tysiące lat i osiągnęło szczyt swego rozwoju około 700 roku. W tamtych

właśnie czasach powstał zespół budowli (przypuszczalnie centrum kulturowe), który

chcę zobaczyć. 

okazuje się niewielką, senną wioską, w której kilkanaście glinianych domów skupiło

się wokół małego kościoła. Do wykopalisk trzeba przejść kilkaset metrów. Pustka,

nic z atmosfery jarmarku, towarzyszącej zabytkom tej klasy. Nie ma przewodnika ani

prospektów. Tajemnicze ruiny są jak fotografie 

pozbawione komentarza. Główny kompleks wzniesiono na płaskim tarasie wyniesionym

kilka metrów ponad poziom terenu. Obok ziemnej piramidy Akapana, która według hipotez

niektórych uczonych była obserwatorium astronomicznym, fotografuję kamienne budowle

sakralne: zagłębioną w ziemi świątynię, ze ścian której wyglądają głowy jak z

wawelskich kasetonów oraz wielki dziedziniec.

dziedzińca stoi słynna monolityczna Brama Słońca z podobizną legendarnego boga

Wirakoczy, na środku zaś posąg brodatego mężczyzny, który stał się obiektem tylu

naukowych dociekań. Rzecz w tym, że ani Inkowie, ani ludy wchłonięte przez ich

kulturę bród nie nosili. Zatem musiała istnieć tu jakaś cywilizacja brodaczy, która

następnie wyemigrowała. Dokąd?  Na wyspy Pacyfiku – stwierdził Thor Heyerdahl 

i

udowodnił realność swojej hipotezy, przepływając ocean na trzcinowej trawie Kon-Tiki.

Ruiny są słabo zbadane, podobno rząd boliwijski nie chce udzielić licencji na

prace wykopaliskowe żadnej zagranicznej misji, a sam nie ma odpowiedniej kadry i

środków. Plan ruin został sporządzony w 1912 roku przez Polaka – profesora Artura

Poznańskiego, który jako pierwszy prowadził naukowe badania całego kompleksu.

– Senior Votek! Vamos! – wołają

mnie do samochodu. Jeszcze tylko dwa kwadranse kolebania się na wybojach terenowej drogi

i przed nami otwiera się szeroka, błyszcząca płaszczyzna Jeziora Titicaca. – Te

zabudowania po drugiej stronie zatoki to już Peru!  Tam, dokąd  prowadzi brzegiem ta

wąska szutrowa droga nazywana dumnie międzynarodową szosą zaczyna się nowy kraj i

nowa przygoda…

Wojciech Dąbrowski ©

Jezioro Titicaca